نقش نيكسون و فورد در تضعيف شاه

براساس يك گزارش تازه توسط نشريه "ميدل ايست ژورنال" كه با كمك اطلاعات قبلا محرمانه تنظيم شده است، دولت هاي نيكسون و فورد شرايطي را پديد آوردند كه به تزلزل حكومت پهلوي در اواخر دهه 1970 و وقوع انقلاب  در ايران دامن زد."ميدل ايست ژورنال" توسط يك موسسه مطالعاتي به نام "انستيتوي خاورميانه" در واشنگتن منتشر مي شود. اين گزارش حاصل دو سال تحقيقات اندرو اسكات كوپر، پژوهشگر، است. لس آنجلس تايمز روز جمعه مطلبي به قلم برزو دراگاهي درباره اين گزارش چاپ كرد كه در زير مي خوانيد.گنجينه اي از يادداشت ها، متون مكالمات و ساير مناظرات نشان مي دهد كه در اواسط دهه 1970 اختلافات شديدي ميان دولت هاي جمهوري خواه آمريكا و محمد رضا شاه پهلوي بر سر قيمت نفت بروز كرد. شاه از خريداران عمده تسليحات آمريكا در دهه 70 ميلادي بود. گزارش آقاي كوپر در "ميدل ايست ژورنال" بر نقش سياستگذاران كاخ سفيد - از جمله دونالد رامسفلد دستيار ارشد پرزيدنت فورد - تمركز دارد كه اميدوار بودند بهاي نفت را پايين ببرند و بلندپروازي هاي شاه را مهار كنند؛ اين تلاش ها عليرغم اخطارهاي هنري كيسينجر، وزير خارجه وقت آمريكا، انجام شد كه مي گفت چنين حركاتي ممكن است ظهور يك "رژيم راديكال" در ايران را تسريع كند.

جرالد فورد درحال سبك سنگين كردن گزينه هاي خود براي فشار بر شاه براي پايين آوردن قيمت نفت بود كه هنري كيسينجر در محاوره اي در اوت 1974 به او هشدار داد: "شاه يك آدم پوست كلفت و پست است. اما او دوست واقعي ماست. اگر زير پايش را خالي كنيم كمرش را شكسته ايم." تحليلگران و مورخان اغلب بر اين باورند كه اين جيمي كارتر، رئيس جمهور دموكرات، بود كه در مورد ايران خرابكاري كرد و اجازه داد اين كشور به يكي از مخالفان آمريكا در منطقه بدل شود. اما اين گزارش (ميدل ايست ژورنال) حاكيست كه پيشينيان جمهوري خواه وي نه تنها به سقوط شاه كمك كردند بلكه درحال حركت به سوي عربستان سعودي به عنوان متحد كليدي آمريكا در منطقه خليج فارس بودند. بررسي اوضاع قبل از انقلاب ايران، براي حوادث امروز هم داراي اهميت است. كوپر مي گويد وضعيت اقتصادي ايران درست پيش از انقلاب به وضعيت كنوني شباهت دارد و اين بار محمود احمدي نژاد رئيس جمهور ايران با تكيه بر بهاي بالاي نفت، پول زيادي خرج مي كند.

گزارش آقاي كوپر عمدتا بر اسناد بايگاني شده در كتابخانه رياست جمهوري جرالد فورد استوار است.اين اسناد حاكيست كه با نمايان شدن آثار شديدا منفي بهاي سنگين نفت در اوايل دهه 1970، واشنگتن به تدريج به ايران ترشرويي نشان داد.   تحليلگران و مورخان اغلب بر اين باورند كه اين جيمي كارتر، رئيس جمهور دموكرات، بود كه در مورد ايران خرابكاري كرد و اجازه داد اين كشور به يكي از مخالفان آمريكا در منطقه بدل شود. اما اين گزارش حاكيست كه پيشينيان جمهوري خواه وي نه تنها به سقوط شاه كمك كردند بلكه درحال حركت به سوي عربستان سعودي به عنوان متحد كليدي آمريكا در منطقه خليج فارس بودندپس از پايان تحريم نفتي به خاطر حمايت آمريكا از اسرائيل در مارس 1974، مقام هاي آمريكايي شاه را عامل اصلي بالا ماندن قيمت نفت مي دانستند و خواهان دست برداشتن وي از تندروي بودند.در يك مقطع دونالد رامسفلد، كه بعدا به عنوان وزير دفاع جورج بوش رئيس جمهور كنوني خدمت كرد، به يك مقام ارشد ايراني كه مسئول خريداري تسليحات بود هشدار داد كه تهران درحال از دست دادن دوستانش در واشنگتن است.

وي در برخوردي با ژنرال حسن طوفانيان - كه سه دهه پيش در گزارشي توسط واشنگتن پست تشريح شده - به او گفت: "سعي نكن مرا دور بزني. فراموش نكن كه تمامي صادرات [تسليحاتي] بايد به تاييد من و كيسينجر برسد." ويليام سايمون وزير خزانه داري و انرژي در دولت هاي نيكسون و فورد، از جمله كساني بود كه طرفدار فشار بر ايران بودند. وي شاه را به خاطر بهاي بالاي نفت مقصر مي شناخت و مي خواست آمريكا از معاملات تسليحاتي به عنوان اهرم فشار استفاده كند. وي در ژوئيه 1974 در اشاره به شاه ايران به پرزيدنت نيكسون گفت: "او، به همراه ونزوئلا، سركرده كساني است كه مسئول قيمت نفت هستند. آيا مي شود بر شاه فشار وارد كرد؟". در طول ساليان، كيسينجر از رفتاري دوستانه تر با ايران و شاه حمايت مي كرد. اين گزارش حاكيست كه كيسينجر داراي بينشي ويژه در مورد بي ثباتي ايران بود. در آن زمان محيط هاي دانشگاهي در ايران متلاطم بود و چريك ها به تاسيسات آمريكا حمله مي كردند و مقام هاي مهم ترور مي شدند.

 
فورد از سال 1974 پس از استعفاي نيكسون جانشين وي شد حتي در سال 1974 نيز يك تحليل سازمان اطلاعات آمريكا، سيا، زنگ خطرها را به صدا درآورد چرا كه مي گفت برنامه بازسازي بلندپروازانه ايران توسط شاه باعث كشمكش فرهنگي و ايجاد قطب هاي متضاد اقتصادي در اين كشور شده است. اواخر سال 1976 شاه به دليل كمبود شديد پول گرفتار مشكلات عميق اقتصادي بود. او از اوپك مي خواست بهاي نفت را 25 درصد بالا ببرد، حركتي كه آمريكا با آن مخالف بود. براساس اين اسناد، فورد كه پس از استعفاي نيكسون جانشين او شده بود در دسامبر 1976 به اردشير زاهدي سفير ايران گفت: "مشاوران من اتفاق نظر دارند كه وضع اقتصاد جهاني خوب نيست. هر گونه افزايشي در بهاي نفت اثري جدي بر ساختار مالي جهان به جا خواهد گذاشت." اما مقام هاي آمريكايي به خصوص سايمون، بدون آگاهي شاه سرگرم همكاري با عربستان بودند تا در ازاي كمك به افت قيمت نفت به اين پادشاهي عرب كمك سياسي و تسليحاتي ارائه دهند. سعودي ها در اجلاس ماه دسامبر در دوحه، قطر، با اعلام اينكه توليد نفت را سه ميليون بشكه در روز افزايش خواهند داد (از 8 ميليون و 600 هزار به 11 ميليون و 600 هزار) اوپك را شگفت زده كردند. آن حركت باعث افت قيمت نفت شد. كيسينجر به فورد گفت: "ما بايد به خاطر آنچه در اوپك اتفاق افتاد به خود تبريك بگوييم. من همواره گفته ام كه سعودي ها نقش كليدي دارند... ديپلماسي عالي ماست كه باعث اين وضع شد."

 به سوي پرتگاه
 فروپاشي اجلاس دوحه، و تصميم عربستان سعودي براي تضعيف بهاي نفت خام و افزايش توليد براي اشباع بازار، اقتصاد ايران را به سوي پرتگاه سوق داد

ندرو اسكات كوپر، پژوهشگر

اما اين يك پيروزي بود كه ضررهاي زيادي به دنبال داشت. ايران كه همه ذخاير خود را صرف خريداري سلاح هاي آمريكايي و برنامه تمدن بزرگ شاه كرده بود - برنامه اي كه با تزريق حجم عظيمي پول به كشور باعث تورم شد - با كمبود شديد مالي روبرو شد. شاه ورشكسته شده بود. افت بهاي نفت همراه با تورم او را وادار به ترك طرح هاي بلندپروازانه براي مدرن سازي كشورش كرد.كوپر در گزارش خود مي نويسد: "فروپاشي اجلاس دوحه، و تصميم عربستان سعودي براي تضعيف بهاي نفت خام و افزايش توليد براي اشباع بازار، اقتصاد ايران را به سوي پرتگاه سوق داد." دولت شاه كه به دليل افت شديد درآمد نفتي به لرزه درآمده بود، يك بودجه رياضتي را اعمال كرد كه باعث بيكاري هزاران نفر و از بين رفتن اعتماد سرمايه گذاران شد و طبقه متوسط ايران را وحشتزده كرد. هرج و مرج اقتصادي و بيكاري به سرعت گسترش يافت. ظرف يك سال پس از اجلاس دوحه، اولين تظاهرات انبوه در خيابان هاي پايتخت ايران شكل گرفت؛ تظاهراتي كه انقلاب را به دنبال داشت.